چه چیزی خون ما را قرمز می‌کند؟

چه عاملی باعث قرمز شدن رنگ خون ما می‌شود؟ آیا خون آبی، بنفش، سبز یا زرد هم وجود دارد؟
rbc

شاید همه‌ی ما خون را به رنگ قرمزش بشناسیم و فکر کنیم خون همه موجودات مثل خون ما قرمز است. اما خون عنکبوت آبی و خون زالو سبز است و حتی موجوداتی با خون بنفش هم داریم. چه عاملی باعث قرمز شدن خون ما می‌شود؟

خون مایع زندگی‌بخشی است که یکی از مهم‌ترین وظایفش، رساندن اکسیژن به سلول‌های بدن است تا سلول‌ها بتوانند انرژی تولید کنند. بخش مهمی از خون را گلبول‌های قرمز تشکیل می‌دهد که وظیفه‌ی اکسیژن‌رسانی را به‌عهده دارند.

گلبول قرمز: خانه‌ی رنگدانه‌های تنفسی

در گلبول‌های قرمز ما پروتئینی به نام «هموگلوبین» هست. در این پروتئین اتم‌های آهن وجود دارد. هموگلوبین به اکسیژن هوایی که تنفس می‌کنیم متصل می‌شود، اکسیژن را به سلول‌ها می‌برد و آنجا آن را آزاد می‌کند. هموگلوبین را «رنگدانه‌ی تنفسی» هم می‌نامند زیرا رنگی (قرمز) است. هموگلوبین وقتی به اکسیژن متصل باشد به رنگ قرمز روشن است و وقتی اکسیژن را آزاد می‌کند به رنگ قرمز تیره درمی‌آید.

گلبول‌های قرمز وظیفه‌ی اکسیژن‌رسانی به سلول‌های بدن ما را دارند و به دلیل وجود تعداد بسیار زیاد رنگدانه‌های تنفسی به نام هموگلوبین، قرمز رنگ به نظر می‌رسند.

در هر قطره‌ی خون ما تقریباً ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون گلبول قرمز وجود دارد. هر گلبول قرمز هم حدوداً ۲۷۰ میلیون مولکول هموگلوبین دارد. رنگ خون ما به دلیل وجود تعداد بسیار زیاد مولکول‌های هموگلوبین قرمز است.

رنگدانه‌های تنفسی که قرمز نیست

جانوران دیگر هم مثل ما نیاز به اکسیژن دارند و بنابراین در خون بیشتر جانوران رنگدانه‌های تنفسی وجود دارد تا بتوانند با جریان خون اکسیژن را به سلول‌هایشان برسانند. این وظیفه در بیشتر مهره‌داران مثل انسان به عهده هموگلوبین است. بنابراین خون این جانوران مثل ما قرمز است. برخی بی‌مهره‌ها هم خون قرمز دارند.

lobster

برخی از بی‌مهره‌ها مثل حلزون، ماهی مرکب، هشت‌پا، خرچنگ و عنکبوت خون آبی دارند. رنگدانه‌ی تنفسی این جانوران «هموسیانین» است. مولکول‌های هموسیانین شباهت زیادی به هموگلوبین دارند، اما به جای اتم‌های آهن، در مولکول‌های هموسیانین اتم‌های مس وجود دارد. هموسیانین وقتی به اکسیژن متصل باشد آبی‌رنگ است و وقتی اکسیژن را از دست می‌دهد بی‌رنگ می‌شود.

برخی از جانوران رنگدانه تنفسی ندارند و به همین دلیل خون آنها بی‌رنگ است. یا ممکن است خون آنها به رنگ غذاهایی که می‌خورند درآید.

شاید فکر کنید دلیل قرمز بودن رنگ هموگلوبین فقط وجود آهن است. اما جالب است بدانید که در رنگدانه‌ی تنفسی برخی کرم‌ها و زالوها یا بعضی گونه‌های خیار دریایی هم آهن وجود دارد. اما خون گروه اول سبز است و خون گروه دوم صورتی ـ بنفش. در واقع فقط اتم آهن یا مس نیست که رنگ را تعیین می‌کند، بلکه کل مولکول رنگدانه‌ی تنفسی تعیین‌کننده رنگ خون است.

butterfly

جانورانی که رنگدانه تنفسی ندارند

در میان جانوران حشرات داستان دیگری دارند. خون حشراتی مانند پشه، سوسک و پروانه معمولاً سبز کم‌رنگ، زرد کم‌رنگ یا بی‌رنگ است. در بدن این حشرات حمل اکسیژن به روش دیگری انجام می‌شود و به همین دلیل نیازی به رنگدانه‌ی تنفسی ندارند. چیزی که رنگ خون این حشرات را تعیین می‌کند، نه رنگدانه‌ی تنفسی، بلکه غذاهایی است که مصرف کرده‌اند. خون قرمزی که موقع کشتن پشه می‌بینید هم خون خودش نیست، غذای پشه است و البته شاید خون خود شما!